Sinds 1 juli 2026 is de Wet versterking regie volkshuisvesting van kracht. De nieuwe landelijke regels voor het vergunningvrij plaatsen van mantelzorg- en familiewoningen worden echter uitgewerkt in het Besluit versterking regie volkshuisvesting. De beoogde ingangsdatum daarvan is 1 januari 2027.

Wat veranderd er per 1 januari 2027?

Als het besluit volgens de huidige plannen ingaat, betekent dit onder andere:

• Mantelzorgwoning: er hoeft niet langer vooraf een mantelzorgverklaring te worden overgelegd. Bij gerede twijfel kan de gemeente wel vragen om de mantelzorgrelatie aannemelijk te maken. Bij een mantelzorgsituatie hoeft u geen eerstegraads familie te zijn en mag een broer, zus of vriend verblijf nemen in de woning.
• Familiewoning: een woning voor eerstegraads familie, zoals ouders of kinderen, kan onder voorwaarden vergunningvrij op het achtererf worden geplaatst. Hiervoor is geen mantelzorgbehoefte nodig.
• Landelijke basisregels: gemeenten kunnen deze vergunningvrije mogelijkheid niet zomaar met strengere lokale regels beperken. Ze kunnen via het omgevingsplan wél ruimere mogelijkheden bieden, bijvoorbeeld voor andere familieleden of situaties.
• Oppervlakte: hoeveel gebouwd mag worden hangt af van de grootte van het bebouwingsgebied en bestaande bijgebouwen. Er geldt een staffel, met uiteindelijk maximaal 150 m² aan bijbehorende bouwwerken. Bestaande schuren, garages en andere bijgebouwen tellen hierin mee.
• Hoogte: maximaal 5 meter. Boven 3 meter gelden aanvullende voorwaarden voor het dak.
• Meerdere woningen: meerdere mantelzorg- of familiewoningen op één erf worden mogelijk, zolang het totaal binnen de toegestane oppervlakte en overige voorwaarden blijft.
• Bbl blijft gelden: vergunningvrij betekent niet regelvrij. De woning moet nog steeds voldoen aan de toepasselijke bouwtechnische eisen uit het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl).

Kortom: de nieuwe regeling moet het eenvoudiger en landelijk uniformer maken om familie dichtbij te laten wonen, zonder dat iedere gemeente daarvoor een eigen vergunningenbeleid kan hanteren.

In welke situaties is een familiewoning geschikt?

De vraag naar familiewoningen ontstaat in allerlei levensfasen. Wat we in de praktijk het vaakst zien zijn situaties waarin ouders en kinderen dichter bij elkaar willen wonen, maar wel zelfstandig.

Veelvoorkomende voorbeelden zijn:

• ouders die bij hun kinderen in de tuin gaan wonen
• volwassen of oudere kinderen die bij hun ouders op het erf wonen
• inwonende (jong)volwassen kinderen die een zelfstandige woonruimte in de tuin krijgen

Dankzij de landelijke regelgeving zijn familiewoningen niet langer afhankelijk van lokaal beleid in veel gemeenten. Daardoor is deze woonvorm voor veel meer huishoudens toegankelijk geworden.

Twijfels die vaak spelen, en hoe de praktijk er écht uitziet

Er wordt vooral veel getwijfeld of het wel haalbaar is, of de gemeente zal meewerken en of het financieel verstandig is.

Veelgehoorde aannames zijn:

• “Dit lukt vast niet, de gemeente werkt toch niet mee.”
• “Het is te kostbaar, ik krijg de financiering niet rond.”
• “Is dit geen kapitaalvernietiging?”
• “Word ik mijn kinderen niet tot last?”
  

In de praktijk blijken deze zorgen vaak groter dan nodig. De woningen blijven waardevast en er zijn meer mogelijkheden dan mensen vooraf denken. Wel is het belangrijk om goed geïnformeerd te zijn en realistisch te kijken naar wat in jouw situatie kan.

Welke mogelijkheden zijn er op een eigen erf?

Er zijn verschillende manieren om extra woonruimte voor familie op eigen erf te realiseren. Deze mogelijkheden vallen grofweg uiteen in twee categorieën:

1. woonruimte in of aan een bestaande woning, en
2. een vrijstaande woonunit op het erf, die in sommige gevallen als (vergunningsvrije) familie- of mantelzorgwoning kan worden geplaatst.
   ‍

1. Woonruimte in of aan de bestaande woning

Dit zijn veelvoorkomende oplossingen voor het creëren van extra woonruimte, maar ze worden juridisch anders beoordeeld dan een vergunningsvrije familiewoning.

• Aanbouw aan de bestaande woning: de woning wordt vergroot.
• Verbouw van een garage of schuur: ombouw tot (mogelijk) zelfstandige woonruimte.
• Optoppen: het toevoegen van een extra verdieping bovenop een bestaande woning.

Daarnaast zijn er oplossingen die planologisch en juridisch anders zijn ingericht:

• Woningsplitsing: één bestaande woning wordt opgesplitst in twee of meer zelfstandige woningen, elk met een eigen voordeur, keuken en sanitair. Dit is iets anders dan kamerverhuur.
• Kangoeroewoning: één gebouw met twee zelfstandige woningen onder één dak, vaak verbonden door een afsluitbare interne deur.
• Kavelsplitsing: een perceel wordt opgesplitst in meerdere kavels, zodat er extra woningen gebouwd kunnen worden.

Voor deze oplossingen is meestal een vergunning nodig en in sommige gevallen ook een wijziging van het omgevingsplan.

2. Een vrijstaande unit op het erf

Een vrijstaande unit in de tuin kan in bepaalde situaties worden geplaatst als mantelzorgwoning of familiewoning. Juist voor deze oplossing gelden vaak specifieke voorwaarden en kan in sommige gevallen sprake zijn van vergunningsvrij bouwen.

Welke randvoorwaarden bepalen of een vergunningsvrije familiewoning mogelijk is?

Een familiewoning kan onder de nieuwe landelijke regeling vergunningvrij worden geplaatst wanneer aan de geldende voorwaarden wordt voldaan. Belangrijke uitgangspunten zijn:

• de familiewoning wordt geplaatst op het achtererfgebied;
• hoeveel er gebouwd mag worden, hangt af van de omvang van het bebouwingsgebied en de bijbehorende bouwwerken die daar al aanwezig zijn. Hiervoor geldt een staffel, waarbij de totale toegestane oppervlakte aan bijbehorende bouwwerken kan oplopen tot maximaal 150 m²;
  er moet sprake zijn van de voorgeschreven familierelatie tussen een bewoner van de familiewoning en een bewoner van de hoofdwoning;
• de familiewoning moet voldoen aan de overige landelijke voorwaarden en de toepasselijke bouwtechnische eisen uit het Bbl.

In bijzondere situaties kunnen aanvullende regels of beperkingen gelden, bijvoorbeeld bij monumenten, beschermd erfgoed of waterveiligheid.

Voldoet een situatie niet aan de voorwaarden voor vergunningvrij bouwen? Dan betekent dit niet automatisch dat een familiewoning niet mogelijk is. Via het omgevingsplan of een omgevingsvergunning kunnen er alsnog mogelijkheden zijn.
‍

Wat kan er het snelst geregeld worden als de nood hoog is?

Als er snel woonruimte nodig is, zijn er oplossingen die relatief snel gerealiseerd kunnen worden, zoals een vrijstaande woonunit. Ons voorraadmodel Amalia kan bijvoorbeeld al binnen een maand worden geleverd, zowel te huur als te koop. Ook maatwerk woningen zijn mogelijk en kunnen binnen ongeveer vier maanden gerealiseerd worden. Hoe snel het gaat, hangt vooral af van de gewenste oplossing.

Een goed plan begint met een realistische beoordeling van de mogelijkheden. Daarbij kijkt u niet alleen naar de aanschafprijs van de woning, maar ook naar de regels, het grondwerk, de aansluitingen en de situatie op de lange termijn. Zo voorkomt u verrassingen en weet u zeker dat uw familiewoning ook in de toekomst een waardevolle investering blijft.